Anlaşmalı boşanma davası: şartlar, protokol ve süreç

Anlaşmalı boşanmanın şartları

Türk Medeni Kanunu, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasını genel boşanma sebebi olarak düzenler. Aynı maddenin üçüncü fıkrası ise bu sarsılmanın ayrıca ispatını gerektirmeyen bir yol öngörür. Anlaşmalı boşanma için şu şartların birlikte bulunması gerekir:

• Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır.
• Eşler mahkemeye birlikte başvurmalı ya da bir eşin açtığı davayı diğer eş kabul etmelidir.
• Hâkim, eşleri bizzat dinleyerek boşanma iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmelidir.
• Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında eşlerin kabul ettiği düzenleme hâkimce uygun bulunmalıdır.

Bu şartlardan biri eksikse, örneğin evlilik henüz bir yılını doldurmamışsa, dava anlaşmalı boşanma olarak sonuçlanmaz. Boşanma bu durumda ancak çekişmeli yargılamayla ve boşanma sebebinin ispatıyla mümkündür.

Protokolde neler yer almalı?

Protokol, eşlerin boşanmanın sonuçları üzerinde vardıkları anlaşmanın yazılı hâlidir. Kanun belirli bir şekil öngörmez; ancak hâkimin denetleyebilmesi için açık ve eksiksiz olması gerekir. Genellikle şu konular düzenlenir:

• Velayet ve kişisel ilişki: Müşterek çocukların velayetinin hangi eşe bırakılacağı, diğer eşin çocukla hangi gün ve saatlerde görüşeceği.
• İştirak nafakası: Velayet kendisine bırakılmayan eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma miktarı ve yıllık artış usulü (TMK m.182).
• Yoksulluk nafakası: İstenip istenmediği; isteniyorsa miktarı ve artış usulü (TMK m.175).
• Maddi ve manevi tazminat: Talep edilip edilmediği ve miktarı (TMK m.174).
• Mal paylaşımı: Ev, araç, birikim ve borçların nasıl paylaşılacağı ya da bu konunun ayrıca çözüleceği.
• Diğer konular: Ziynet eşyası, ev eşyaları ve yargılama giderlerinin kime ait olacağı.

Hâkim protokolü değiştirebilir mi?

Evet. Hâkim, eşlerin ve özellikle çocukların menfaatini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişiklikler eşlerce kabul edilirse boşanmaya karar verilir; kabul edilmezse anlaşmalı boşanmanın şartı gerçekleşmemiş olur.

Uygulamada değişiklik çoğunlukla çocukla ilgili düzenlemelerde gündeme gelir. Örneğin kişisel ilişki süresi çocuğun yaşına ve yararına uygun bulunmazsa hâkim bu düzenlemenin değiştirilmesini isteyebilir.

Dava nasıl açılır, duruşma nasıl geçer?

Dava aile mahkemesinde, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde açılır. Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168).

Dava dilekçesine eşlerin imzaladığı protokol eklenir; harç ve gider avansı dava açılırken yatırılır. Boşanma davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu yoktur.

Duruşma çoğu zaman tek oturumda tamamlanır. Hâkim eşlere boşanmak isteyip istemediklerini ve protokolü kendi iradeleriyle imzalayıp imzalamadıklarını sorar. Eşler avukatla temsil edilse bile hâkimin onları bizzat dinlemesi gerektiğinden duruşmada hazır bulunmaları gerekir.

Karar ne zaman kesinleşir?

Gerekçeli karar taraflara tebliğ edilir. Tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulmazsa karar kesinleşir (HMK m.345). Eşler duruşmada kanun yollarına başvurmaktan feragat ettiklerini beyan ederse kesinleşme daha kısa sürede gerçekleşir.

Boşanma, karar kesinleşmeden nüfus kaydına işlenmez. Kesinleşme şerhi verilen karar mahkeme tarafından nüfus müdürlüğüne bildirilir.

Anlaşma karar öncesinde bozulursa

Eşlerden biri karar verilmeden önce boşanma iradesinden ya da protokolden dönerse anlaşmalı boşanmanın şartları ortadan kalkar. Dava bu durumda kendiliğinden sona ermez; genel hükümlere göre, yani çekişmeli boşanma davası olarak incelenmeye devam edilir. Boşanma kararı verilebilmesi için artık boşanma sebebinin delillerle ispatı gerekir.

Boşanmadan sonra dikkat edilmesi gerekenler

• Soyadı: Kadın, evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Boşandığı eşinin soyadını kullanmakta menfaati olduğunu gösterirse hâkimden izin isteyebilir (TMK m.173).
• Bekleme süresi: Kadın için evliliğin sona ermesinden itibaren 300 günlük bekleme süresi vardır. Gebe olmadığı anlaşılırsa ya da boşanan eşler yeniden birbiriyle evlenmek isterse mahkeme bu süreyi kaldırabilir (TMK m.132).
• Zamanaşımı: Boşanmadan doğan dava hakları, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.178). Protokolde yer almayan taleplerin sonradan ileri sürülüp sürülemeyeceği tartışmalı olabileceğinden, bütün talepleri protokolde açıkça düzenlemek en güvenli yoldur.

Özetle

Anlaşmalı boşanmada yargılama çoğu zaman kısa sürer; asıl belirleyici olan protokoldür. Hâkimin onayladığı protokol, velayet ve nafaka gibi koşullar değiştiğinde yeniden ele alınabilen konular dışında büyük ölçüde bağlayıcı hâle gelir. Bu nedenle protokolün her maddesinin açık ve eksiksiz yazılması, boşanmadan sonra doğabilecek yeni uyuşmazlıkların önüne geçer.